• +48 508 609 739
  • Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

ALCHEMIA BIEGANIA

Co u nas się aktualnie dzieje?

Badania wydolnościowe - po co? dlaczego? dla kogo?

Badania wydolnościowe. Co to jest? Dlaczego powinno się je robić? Czy takiego typu badania biegacz, kolarz amator powinien w ogóle robić? Jeśli Tak, to czy każdy? Na te pytania, a także inne spróbuje odpowiedzieć w tym artykule.

 

Zacznijmy od niewielkiej ilości nauki, czyli od typów przemian jakie występują w ludzkim organizmie podczas wysiłku fizycznego. Mamy trzy rodzaje systemów energetycznych, które pojawiają się w naszym organizmie w zależności od długości jak i intensywności wysiłku.

Pierwszy z nich to Glikoliza Tlenowa. Podczas tego typu przemiany następuje produkcja substancji chemicznej o nazwie chemicznej Adenozyno-5′-trifosforan czyli potocznie ATP. Brzmi strasznie? Może i tak, ale bez tej substancji nie moglibyśmy wykonywać aktywności fizycznych ponieważ to dzięki ATP nasze mięśnie m.in. mogą wykonywać skurcz. Substancja ta powstaje po dosyć skomplikowanej przemianie chemicznej glukozy, którą pozwólcie nie będę przytaczał ponieważ większość z was tego nie zapamięta, a tekst ma z założenia być przystępny dla każdego. Co z tych przemian należy pamiętać? Po pierwsze zachodzą one w obecności tlenu, a po drugie podczas tego typu przemian nie powstaje kwas mlekowy. Idealnie prawda? Takiego typu przemiany dominują podczas biegów długodystansowych, wieloetapowych wyścigach kolarskich, czy w czasie triathlonu. Są to wysiłki długotrwałe, raczej o małym lub umiarkowanym natężeniu. W takiego rodzaju przemianach następuje w pierwszej kolejności spalanie glikogenu zmagazynowanego w wątrobie, co tylko pokazuje jak posiłki bogate w węglowodany są ważne dla tego typu sportów wytrzymałościowych. Spalanie tłuszczu? Tak, bo najczęściej wzmożone spalanie tłuszczu następuje właśnie podczas tych procesów.

Kolejnym systemem energetycznym jest Glikoliza Beztlenowa. Przyjęło się, że takiego typu przemiany następują w wysiłkach o wysokiej intensywności trwających od 10 sekund do około 2 minut. Gdzie takiego typu przemiany dominują? W biegach lekkoatletycznych na 400m, 800m, w wyścigach kolarstwa torowego (sprinty), czy w pływaniu na krótkich dystansach. Często oglądając w telewizji bieg na 400m podczas zawodów lekkoatletycznych można usłyszeć komentatorów, że na ostatnich 100m zawodnicy walczą z „zalewającym ich” kwasem mlekowym. Coś w tym jest, ponieważ w czasie tego typu aktywności następuje zaburzenie równowagi kwasowo-zasadowej w organizmie człowieka, poprzez wytworzenie kwasu mlekowego i zmagazynowanie go w mięśniach. Dlatego pH w mięśniach znacząco spada, przy jednoczesnym wzroście pH w organizmie. Stąd właśnie pojawiło się pojęcie równowagi kwasowo-zasadowej. Podczas tego typu przemiany również następuje wytworzenie substancji ATP o której już wspominałem przy przemianach tlenowych. Jednak w czasie tych przemian z uwagi na brak tlenu produkcja ATP jest o wiele mniejsza, a co za tym idzie skurcze mięśni coraz słabsze. W tego rodzaju przemianach dominuje rozkład glikogenu w mięśniach, którego odbudowa jest o wiele dłuższa niż w przypadku glikogenu zmagazynowanego w wątrobie. Tak więc i tutaj dieta wysokowęglowodanowa jest pożądana. Czy taki rodzaj wysiłku następuje podczas sportów wytrzymałościowych. A jakże! Chociażby podczas mocnego finiszowania na ostatnim kilometrze maratonu, czy półmaratonu.  

Mamy dwa z trzech systemów energetycznych omówione. Mamy jeszcze trzeci system czyli System Fosfagenowy, zwany również Glikolizą Beztlenową Bezkwasową. Po nazwie można wywnioskować, że i ten system energetyczny zachodzi w warunkach beztlenowych, a także nie prowadzi do wytworzenia kwasu mlekowego. Podczas tego procesu również następuje produkcja ATP i to w dużej ilości. Tego typu przemiany trwają przez maksymalnie 10 sekund, a więc dotyczą takich aktywności fizycznych jak krótkie sprinty, skok w dal, czy podnoszenie ciężarów. Co łączy te sporty? Maksymalny, bardzo krótki wysiłek. Dodatkowo jako ciekawostkę dodam że w tym procesie uwalniania jest kreatyna, która jest znana jako popularny suplement. Właśnie przez te procesy energetyczne jest ona tak znana wśród chociażby osób ćwiczących na siłowni.

To tyle przydługiego wstępu, natomiast był on mi potrzebny do naświetlenia wam co dzieje się w ludzkim organizmie podczas aktywności fizycznych. Jednak pamiętajcie to nie jest tak, że tylko jedna przemiana działa, a reszta czeka w ukryciu. Wszystkie przemiany pracują jednocześnie, natomiast jedna zawsze dominuje w zależności od tego jaką w danym momencie aktywność fizyczną wykonujemy. Zapytacie teraz pewnie jak powyższe przemiany połączyć z badaniami wydolnościowymi? To właśnie tego typu badania są jednym z najdokładniejszych narzędzi do wyznaczenia zależności pomiędzy pracą serca, a typem przemiany jaka dominuje w naszym organizmie. Badania wydolnościowe świetnie oddają zależności pomiędzy glikolizą tlenową i beztlenową. Teoria, teorią ale warto poznać szczegóły takich badań.

Jak takie badania wydolnościowe wyglądają?

Na pewno trzeba się przygotować na mocny wysiłek no i na pomiar krwi z palca. Co do wysiłku to test najczęściej odbywa się do odmowy wysiłku, czyli trzeba się przygotować na to, że w ostatniej części testu będzie nieprzyjemnie. Krew i nakłuwanie palca. To dla niektórych może być granicą nie do przeskoczenia. Natomiast z doświadczenia wiem, że jest to na tyle delikatne, że nawet największy sceptyk nie będzie miał większego dyskomfortu z tego powodu. Warto również pamiętać że przed badaniami trzeba być mocno wypoczętym by wyniki nie były zaburzone mocnymi treningami, czy niedawno odbytymi zawodami. Trzeba się również przygotować na niewielki dyskomfort spowodowany bieganiem w masce, ponieważ test odbywa się w masce za pomocą której mierzony jest poziom wdychanego powietrza, jak i wydychanego dwutlenku węgla. Pamiętaj o tym fakcie, bo w czasie testu nie podrapiesz się po nosie, czy nie wysiąkasz nos z kataru :) Sam test jest natomiast przeprowadzany na bieżni mechanicznej i wygląda tak, że po założonym odstępie czasu następuje wzrost prędkości bieżni o kilka km/h i tak długo to trwa aż do odmowy wysiłku. Są również metody wykonywania testu ze zmianą nachylenia bieżni, natomiast w miejscu gdzie od blisko 10 lat jeździmy robić takiego typu badania tego się typu zmiennej się nie praktykuje.

Co z takich badań wydolnościowych dostajemy?

Podstawową informacją zwrotną jaką otrzymujemy po badaniach wydolnościowych są strefy treningowe, które są wyznaczone na podstawie danych wyciągniętych z naszej krwi, a także z tętna. Stref jest pięć, a więc tyle samo ile wyliczają aktualne zegarki multisportowe z których większość z nas korzysta. W przypadku badań strefy są wyznaczane na podstawie dwóch progów popularnie nazywanych jako AT i LT. By wytłumaczyć wam co to są za progi będę się posiłkował poniższym wykresem z jednych z moich badań. Jak widać próg AT występuje wtedy kiedy poziom laktatu we krwi lekko wzrasta poza wartości spoczynkowe. W tym punkcie właśnie następuje rozgraniczenie pomiędzy procesem glikolizy tlenowej, czyli lewą stroną wykresu od progu AT, a przemianami tlenowo-beztlenowymi (z przewagą dalej glikolizy tlenowej), które występują za progiem AT. Kolejny z progów o którym wspominałem to próg LT (ang. Lactate Threshold). Jest to moment w którym nasz organizm już nie jest w stanie usuwać z organizmu laktatu i następuje bardzo widoczny wzrostu jego poziomu we krwi. Od tego punktu w naszym organizmie przewagę przejmuje glikoliza beztlenowa, więc jak to się potocznie mówi następuje stopniowe „zalewanie kwasem” naszego organizmu. W skrajnych przypadkach z badań wyznaczany jest jeszcze jeden próg – RCP, czyli hiperkompensacja. Jest to miejsce w którym następuje gwałtowny wzrost laktatu we krwi, a także hiperwentylacja oddechowa. Jak widać na tym wykresie akurat w tym momencie sezonu miałem predyspozycje do długiego „umierania” na zawodach, czy treningach, natomiast byłem dosyć słabo wytrenowany :)  

Badania wydolnościowe - wykres tętna i poziomu laktatu  

Progi, strefy tętna, ale czy coś jeszcze?

Będąc na kompleksowych badaniach wydolnościowych dodatkowo dostajemy m.in. informacje na temat:

- obecnego VO2max, wraz z tętnem w którym pułap tlenowy występuje,

- współczynnika VE który mówi o maksymalnej wentylacji płuc wyrażonej w litrach/min,

- zakresu tętna w którym nasz organizm spala najwięcej tłuszczu,

- analizy składu ciała wraz z zawartością tłuszczu, masy mięśniowej, czy wody w organizmie.

Jak widać powyżej badania wydolnościowe dają nam dużo materiału wejściowego, który dla większości może być niejasny dlatego w niektórych przypadkach konsultacja wyników jest również wliczona w cenę całej usługi.

Super badania, ale czy są one przeznaczone dla każdego? Jak często powinno się je robić?

Moim zdaniem badania wydolnościowe są potrzebne dla osób, którzy uprawiają sporty wytrzymałościowe i chcą się ciągle rozwijać, ustanawiać kolejne życiówki. Natomiast jeśli wychodzisz pobiegać, czy na rower tylko po to by czuć się dobrze, pozbyć się z głowy problemów, zrelaksować się, to tego typu badania nie są dla Ciebie. Każda z osób amatorsko uprawiająca sport wytrzymałościowy warto by sobie odpowiedziała na to do jakiej grupy osób należy, jeśli do pierwszej zadbaj o siebie i od czasu do czasu wykonaj sobie taki test. I tutaj przechodzimy do kolejnego punktu związanego z częstotliwością wykonywania takiego typu badań. Przyjęło się, że badania wydolnościowe powinno się powtarzać po każdym makrocyklu, a więc minimum 2 razy  w roku. Z uwagi na spory koszt takich badań nie każdy może sobie na to pozwolić. Ja w swoim treningu preferuje częstotliwość raz na około 2-3 lata, tak by poznać jak stosowany trening zmienił wyznaczone wcześniej zakresy treningowe. W międzyczasie natomiast wykonuję testy, które sprawdzają poziom wydolności każdego z moich podopiecznych. Taki złoty środek od kilku lat się sprawdza, ponieważ moi podopieczni progresują w wynikach.

 

Jak już wcześniej wspomniałem podczas badań wydolnościowych poznajemy bardzo dokładnie jak w naszym organizmie wyglądają połączenia pomiędzy glikolizą tlenową i beztlenową. Pytanie jest zatem, czy można te zależności wyznaczyć w inny sposób? Bo, przecież mamy super dokładne zegarki, które mierzą „wszystko” i szacują strefy treningowe. Oczywiście jest to jakaś metoda, natomiast niesie za sobą kilka procent błędu. A co ten błąd może spowodować? Może wpłynąć chociażby na przetrenowanie, lub w drugą stronę  - na stan niedotrenowania. Bo przecież zegarek nie mierzy nam poziomu laktatu we krwi, a bazuje swoją wiedzę z tętna maksymalnego jakie mu wpiszemy w ustawienia. Nie mając możliwości wykonania profesjonalnych badań można w treningu posiłkować się również popularnym Testem Coopera, czy testem na dystansie 3000 m, który ja preferuje w swoim treningu. Natomiast te metody również bazują na pomiarze tętna maksymalnego. Dokładniejszą metodą jest metoda pomiaru poziomu laktatu we krwi po 6 minutowym wysiłku wykonanym w danym zakresie tętna powtarzanym w seriach z narastającym tętnem. Minusami tej metody są na pewno:

- konieczność posiadania przyrządu do pomiaru laktatu,

- mocna korelacja pomiędzy wynikami a panującymi warunkami atmosferycznymi,

- konieczność posiadania sporej wiedzy teoretycznej i przede wszystkim praktycznej by taki test wykonać prawidłowo.

Dlatego patrząc na minusy wszystkich alternatywnych metod warto czasami oddać się ręce specjalisty by mieć pewność w 100%, że zainwestowane pieniądze dadzą nam oczekiwane wyniki. Ja ze swojej strony polecam firmę Diagnostix w Wiśle, gdzie kompleksowe badania wydolnościowe robię od 2014 roku.